Bệnh Tay Chân Miệng Ở Trẻ: Dấu Hiệu Và Cách Chăm Sóc
Bệnh tay chân miệng ở trẻ do virus đường ruột gây ra, lây qua tiếp xúc trực tiếp và đường tiêu hóa. Phần lớn trường hợp diễn biến nhẹ và tự khỏi sau 7 đến 10 ngày. Điều quan trọng nhất mẹ cần nắm là 3 dấu hiệu cảnh báo trở nặng: giật mình chới với khi ngủ, sốt cao không hạ, và run tay chân hoặc đi loạng choạng.
Bệnh Tay Chân Miệng Là Gì Và Lây Qua Đường Nào
Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do nhóm virus đường ruột gây ra, phổ biến nhất là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71 (EV71).
Sự khác biệt giữa hai chủng này rất quan trọng. Coxsackievirus A16 thường gây bệnh cảnh nhẹ, tự khỏi. Enterovirus 71 có khả năng gây biến chứng thần kinh và tim mạch cao hơn nhiều, đây là chủng liên quan đến hầu hết ca nặng và tử vong trong các đợt dịch lớn.
Bệnh lây qua bốn con đường chính: tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết mũi họng và nước bọt của người bệnh, tiếp xúc với dịch từ các nốt phỏng nước, qua phân của người nhiễm, và gián tiếp qua đồ chơi, bề mặt, tay của người chăm sóc.
Một đặc điểm khiến bệnh dễ lây lan trong nhà trẻ là virus có thể tồn tại trong phân bé nhiều tuần sau khi các triệu chứng bên ngoài đã hết. Nghĩa là bé nhìn có vẻ đã khỏi nhưng vẫn có khả năng lây cho bạn khác.
Bệnh thường xuất hiện theo mùa, ở Việt Nam có hai đỉnh dịch thường rơi vào khoảng tháng 3 đến tháng 5 và tháng 9 đến tháng 12.
Dấu Hiệu Nhận Biết Theo Từng Giai Đoạn
| Giai đoạn | Dấu hiệu | Thời gian |
|---|---|---|
| Ủ bệnh | Chưa có triệu chứng rõ, bé vẫn sinh hoạt bình thường | 3 đến 7 ngày |
| Khởi phát | Sốt nhẹ đến vừa, mệt mỏi, biếng ăn, đau họng, có thể tiêu chảy nhẹ | 1 đến 2 ngày |
| Toàn phát | Loét miệng, nổi bóng nước ở lòng bàn tay, bàn chân, mông, đầu gối | 3 đến 5 ngày |
| Hồi phục | Bóng nước xẹp dần, không để lại sẹo, bé ăn uống trở lại | 5 đến 7 ngày sau đó |
Nếu bé có kèm ho, mẹ không nên tự áp dụng các mẹo dân gian trị ho khi chưa xác định rõ nguyên nhân. Đặc điểm giúp phân biệt với các bệnh phát ban khác là vị trí và tính chất nốt. Nốt tay chân miệng thường có dạng bóng nước hình bầu dục, phân bố ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông và đầu gối, thường không gây ngứa. Vết loét trong miệng thường xuất hiện ở lưỡi, lợi và mặt trong má, gây đau khiến bé bỏ ăn.
Cần lưu ý rằng một số bé mắc bệnh nhưng chỉ có loét miệng mà không nổi ban rõ ở tay chân. Ngược lại, có bé nhiễm virus nhưng gần như không triệu chứng, vẫn có khả năng lây cho người khác.
Phân Độ Bệnh Tay Chân Miệng
| Độ | Biểu hiện | Xử trí |
|---|---|---|
| Độ 1 | Chỉ có loét miệng và hoặc tổn thương da, không biến chứng | Theo dõi và chăm sóc tại nhà |
| Độ 2 | Có biến chứng thần kinh nhẹ: giật mình, run chi, đi loạng choạng, sốt cao khó hạ | Nhập viện theo dõi |
| Độ 3 | Biến chứng nặng: mạch nhanh, cao huyết áp, vã mồ hôi, rối loạn tri giác | Cấp cứu, điều trị tích cực |
| Độ 4 | Sốc, phù phổi, suy hô hấp, ngừng thở | Hồi sức tích cực |
Phần lớn ca bệnh dừng ở độ 1 và tự khỏi. Tuy nhiên diễn biến từ độ 1 sang độ 2 và 3 có thể xảy ra rất nhanh, đôi khi chỉ trong vài giờ. Đây là lý do việc theo dõi sát tại nhà quan trọng đến vậy.
Cách Chăm Sóc Bé Tại Nhà
Về ăn uống. Vết loét miệng khiến bé rất đau khi ăn. Mẹ nên cho bé ăn thức ăn mềm, lỏng và để nguội hẳn. Sữa lạnh, sữa chua, kem, cháo nguội thường được bé chấp nhận dễ hơn. Tránh đồ mặn, chua, cay và thức ăn cứng có cạnh sắc.
Về bù nước. Đây là ưu tiên hàng đầu vì bé đau miệng dễ dẫn đến mất nước. Cho bé uống từng ít một, nhiều lần trong ngày. Có thể dùng ống hút nếu bé đau khi ngậm ly, hoặc dùng thìa với bé nhỏ hơn. Nếu bé kém uống, có thể dùng dung dịch bù điện giải theo hướng dẫn.
Về vệ sinh cơ thể. Vẫn tắm rửa bình thường bằng nước ấm, nhẹ nhàng, không kiêng nước. Kiêng tắm khiến da bẩn và tăng nguy cơ bội nhiễm tại các nốt phỏng. Tránh chà xát làm vỡ bóng nước.
Về hạ sốt. Dùng thuốc hạ sốt theo đúng liều lượng và chỉ định khi bé sốt trên 38,5 độ C. Mẹ lưu ý phân biệt với sốt do mọc răng, vốn thường chỉ dưới 38,3 độ C. Lau người bằng khăn ấm hỗ trợ hạ nhiệt.
Về vệ sinh miệng. Có thể dùng gạc mềm nhúng nước muối sinh lý lau nhẹ khoang miệng, nhưng phải rất nhẹ tay vì niêm mạc đang loét. Không cố lau sạch các vết loét.
Về cách ly. Cho bé nghỉ học ít nhất 10 ngày kể từ khi khởi bệnh, hạn chế tiếp xúc với trẻ khác trong nhà.
Ba Dấu Hiệu Cảnh Báo Cần Nhập Viện Ngay
Đây là phần quan trọng nhất của bài viết. Ba dấu hiệu dưới đây được xem là chỉ điểm sớm nhất của biến chứng thần kinh.
Dấu hiệu 1: Giật mình chới với. Bé đang thiu thiu ngủ thì bất ngờ giật mình, hai tay giơ lên như bị hụt chân. Đây là dấu hiệu quan trọng nhất. Mẹ nên quan sát trong lúc bé ngủ và đếm số lần giật mình trong 30 phút. Nếu từ 2 lần trở lên trong 30 phút, cần đưa bé đi viện ngay.
Dấu hiệu 2: Sốt cao không hạ. Sốt trên 39 độ C kéo dài trên 48 giờ, hoặc không đáp ứng với thuốc hạ sốt thông thường.
Dấu hiệu 3: Run chi, đi loạng choạng. Bé run tay khi cầm nắm, ngồi không vững, hoặc đi lảo đảo khác thường so với bình thường.
Ngoài ba dấu hiệu trên, mẹ cũng cần đưa bé đi viện ngay nếu thấy: nôn ói nhiều lần, quấy khóc liên tục không dỗ được hoặc ngược lại là li bì khó đánh thức, thở nhanh hoặc thở bất thường, da nổi vân tím, hoặc vã mồ hôi lạnh.
Nguyên tắc chung là khi mẹ cảm thấy có gì đó không ổn dù không mô tả được chính xác, hãy đưa bé đi khám. Với tay chân miệng, đến sớm luôn tốt hơn chờ đợi.
Cách Phòng Ngừa Lây Lan Trong Gia Đình
- Rửa tay bằng xà phòng thường xuyên. Cả bé và người chăm sóc, đặc biệt sau khi thay tã, vệ sinh cho bé, và trước khi chuẩn bị thức ăn.
- Khử trùng đồ chơi và bề mặt. Dùng dung dịch khử khuẩn phù hợp cho các vật dụng bé hay cầm nắm, tay nắm cửa, mặt bàn.
- Không dùng chung đồ dùng cá nhân. Khăn mặt, ly, thìa, bát riêng cho bé đang bệnh.
- Xử lý phân và tã bẩn cẩn thận. Đây là nguồn lây quan trọng, cần bọc kín trước khi bỏ và rửa tay ngay sau đó.
- Tách bé bệnh khỏi anh chị em trong nhà. Nếu có thể, cho ngủ riêng và hạn chế chơi chung trong thời gian bệnh.
- Giặt riêng quần áo, ga giường của bé bệnh. Phơi nắng hoặc sấy khô hoàn toàn.
- Thông báo cho nhà trường. Giúp trường có biện pháp phòng dịch và theo dõi các bé khác.
Hiện chưa có vắc-xin phòng tay chân miệng được sử dụng rộng rãi tại Việt Nam, nên vệ sinh vẫn là biện pháp phòng ngừa chính.
Câu Hỏi Thường Gặp
Tay chân miệng bao lâu thì khỏi?
Phần lớn trường hợp nhẹ tự khỏi sau 7 đến 10 ngày với chăm sóc đúng cách tại nhà. Tuy nhiên virus vẫn có thể tồn tại trong phân bé nhiều tuần sau đó, nên vẫn cần duy trì vệ sinh kỹ.
Dấu hiệu nào cần đưa bé nhập viện ngay?
Ba dấu hiệu quan trọng nhất là giật mình chới với từ 2 lần trở lên trong 30 phút, sốt cao trên 39 độ C không hạ, và run tay chân hoặc đi loạng choạng. Ngoài ra li bì, nôn nhiều, thở bất thường cũng cần đi viện ngay.
Bé đã mắc tay chân miệng một lần có bị lại không?
Có thể. Bệnh do nhiều chủng virus khác nhau gây ra, nên bé đã mắc do một chủng vẫn có thể mắc lại do chủng khác trong những lần sau.
Bé bị tay chân miệng có được tắm không?
Có và nên tắm. Kiêng tắm khiến da bẩn, tăng nguy cơ bội nhiễm tại các nốt phỏng. Mẹ chỉ cần tắm nhẹ nhàng bằng nước ấm, không chà xát mạnh làm vỡ bóng nước.
Người lớn có bị lây tay chân miệng không?
Có thể lây nhưng thường triệu chứng rất nhẹ hoặc không có triệu chứng do đã có miễn dịch từ trước. Tuy nhiên người lớn không triệu chứng vẫn có thể mang virus và lây cho trẻ khác.
Bé bị tay chân miệng nên ăn gì?
Ưu tiên thức ăn mềm, lỏng và nguội như cháo nguội, sữa lạnh, sữa chua, kem, sinh tố. Tránh đồ mặn, chua, cay và thức ăn cứng vì làm bé đau vết loét miệng.
Có thuốc điều trị đặc hiệu cho tay chân miệng không?
Hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu. Điều trị chủ yếu là hỗ trợ triệu chứng như hạ sốt, giảm đau, bù nước, và theo dõi sát để phát hiện sớm biến chứng.
Bé cần nghỉ học bao lâu?
Khuyến nghị phổ biến là nghỉ ít nhất 10 ngày kể từ khi khởi bệnh, và chỉ đi học lại khi các nốt phỏng đã khô hoàn toàn và bé hết sốt ít nhất 24 giờ.
Bố mẹ có thể tham khảo thêm các bài viết chăm sóc sức khỏe cho bé khác tại chuyên mục Tin tức & Kiến thức của Binicare, hoặc liên hệ hotline/Zalo 056 577 7999 nếu cần tư vấn thêm về sản phẩm chăm sóc, vệ sinh hàng ngày cho bé.
Lưu ý quan trọng
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo và không thay thế chẩn đoán y khoa. Tay chân miệng có thể diễn biến nặng rất nhanh, đặc biệt ở trẻ dưới 3 tuổi. Nếu bé có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào đã nêu, mẹ cần đưa bé đến cơ sở y tế ngay lập tức.
